Kiedy ostatnio złapałaś się na myśli: „Znowu ja się staram… a co ja z tego mam?” Albo przeciwnie: „Nie chcę nikogo obciążać, sama sobie poradzę”?

Za tymi zdaniami nie kryje się lenistwo, egoizm czy „dobroduszność”, ale złożone mechanizmy, które najprawdopodobniej kształtowały się latami - w rodzinie, relacjach, kulturze. 

Wbrew temu, co często słyszymy w poradnikach, równowaga między dawaniem i braniem nie jest cechą charakteru ani kwestią „asertywności”. To proces, który wynika z naszego stylu przywiązania, przekonań o własnej wartości, sposobu regulowania bliskości, a nawet społecznych oczekiwań wobec płci.

Badania pokazują, że osoby, które chronicznie dają więcej niż otrzymują, mają wyższe ryzyko wypalenia, depresji i przeciążenia emocjonalnego (Grant, 2013). Z kolei ci, którzy głównie biorą, częściej doświadczają mniejszego zaangażowania w relacje i niższej satysfakcji z nich - paradoksalnie również tracą. 

A jednak większość z nas nie została nauczona ani zdrowego dawania, ani przyjmowania. W wielu domach słyszeliśmy:

• „Trzeba pomagać innym”

• „Nie proś, nie wypada”

• „Poradzisz sobie sama”

• „Dobra dziewczynka nie sprawia kłopotu”

 

Nic dziwnego, że dziś próbujemy budować bliskość, nie mając narzędzi do równoważenia wymiany.

Ten artykuł nie będzie kolejnym poradnikiem o „stawianiu granic”. Chcę zaprosić Cię do przyjrzenia się temu, dlaczego dajesz tak, jak dajesz, i dlaczego tak trudno jest Ci brać.

Jeśli wolisz słuchać, zapraszam Cię do wysłuchania tej treści w formie odcinka podcastu na moim kanale BLIŻEJ SIEBIE.

 

Psychologia wymiany i sprawiedliwości w relacjach 

Choć mówimy o „sercu”, relacje w dużej mierze działają według mechanizmów, które psychologia dobrze zna i bada od lat. Jednym z nich jest teoria wymiany społecznej (Homans, 1958; Blau, 1964). Zakłada ona, że w relacjach nieustannie - często zupełnie nieświadomie - wymieniamy się zasobami:

• czasem,

• wsparciem emocjonalnym,

• zaangażowaniem,

• czułością,

• wiedzą,

• pieniędzmi,

• troską...

I nie chodzi tu o „liczenie”, ale o naturalne ludzkie poczucie: „Chcę czuć, że ta relacja mnie karmi, a nie tylko kosztuje”.

Badania pokazują, że kiedy jedna strona regularnie daje więcej, niż otrzymuje, rośnie ryzyko wypalenia relacyjnego, frustracji, poczucia wykorzystania, wycofania emocjonalnego.

Z kolei osoby, które głównie biorą, paradoksalnie angażują się mniej, rzadziej inwestują w związek i szybciej tracą zainteresowanie (Walster, Berscheid & Walster, 1978).

 

 

I tu pojawia się druga ważna teoria: Equity Theory - teoria sprawiedliwej wymiany.

Mówi ona, że ludzie dążą do poczucia równowagi między: tym, co wkładamy a tym, co z relacji otrzymujemy.

Kiedy bilans jest zaburzony, w relacji pojawia się napięcie - niezależnie od tego, po której stronie jesteśmy. Co ciekawe, badacze wskazują, że brak równowagi działa destrukcyjnie w obie strony:

• jeśli dajesz zbyt dużo → czujesz się przeciążona, niedoceniona
• jeśli dostajesz zbyt dużo → pojawia się poczucie winy, zależności albo… mniejsze zaangażowanie 

Dlatego relacja, w której jedna osoba „niesie wszystko”, wcale nie prowadzi do większej bliskości. Wręcz przeciwnie - często prowadzi do jej erozji.

 

  

Dlaczego tak trudno nam przyjmować? 

Kiedy pytam w sesjach 1:1: „Co czujesz, kiedy ktoś chce Ci pomóc?” bardzo często słyszę: „Nie chcę być ciężarem”, „Jakoś dam radę”, „Nie lubię być zależna”, „Głupio mi prosić.” 

I to jest fascynujące, bo większość z nas nie ma problemu z tym, żeby dawać. Potrafimy wspierać, słuchać, pomagać, angażować się. Ale gdy pojawia się szansa, żebyśmy to my coś dostały - emocjonalnie czy praktycznie - automatycznie zamykają nam się drzwi.

 

Dlaczego?

1. Schematy z dzieciństwa: „muszę zasłużyć”

Jeśli w domu obowiązywało przekonanie: „najpierw obowiązki, potem przyjemności”, „pomagaj, bądź grzeczna”, „nie sprawiaj kłopotu”, „inni mają gorzej” albo „ty jesteś tą silną” to mogłaś nauczyć się, że:

• wartość ma tylko dawanie, wysiłek i poświęcenie

• a przyjmowanie jest egoistyczne, niewłaściwe albo niebezpieczne.

 

Dzieci wychowane w takim środowisku często tworzą głęboki schemat:

• „muszę zasłużyć na uwagę i troskę"

• „moje potrzeby są mniej ważne niż potrzeby innych”

• „proszenie to obciążanie innych”

Ten schemat szybko przenosi się w dorosłość: trudno nam poprosić o pomoc, bagatelizujemy własne potrzeby, czujemy się winne, gdy ktoś inwestuje w nas czas lub emocje. 

 

2. Lęk przed odrzuceniem

Tu wchodzą nam style przywiązania (Bowlby, Ainsworth) - jeśli temat jest Ci niejasny, zachęcam do przeczytania artykułu. Kiedy bliskość w dzieciństwie była:

• niestabilna,

• warunkowa,

• dostępna tylko wtedy, gdy spełniałaś oczekiwania,

to przyjmowanie wsparcia może uruchamiać lęk: „jeśli wezmę teraz, mogę potem zostać odrzucona”

 

Dla części osób dawanie staje się strategią zabezpieczającą:

• „jeśli będę potrzebna, oni nie odejdą”

• „jeśli dam więcej, zwiększę swoje szanse na akceptację” 

Przyjmowanie natomiast wiąże się z ryzykiem zależności - a zależność bywa postrzegana jako zagrożenie.

 

 

3. Przekonania moralne: „dobra osoba daje”

W kulturze, zwłaszcza w wychowaniu dziewczynek, funkcjonuje silny przekaz: wartość moralna = poświęcenie. Słyszy się, że „dobra osoba pomaga”, „matka daje”, „kobieta opiekuje się innymi”… 

W takiej narracji przyjmowanie bywa utożsamiane z egoizmem. Dlatego nawet gdy potrzebujemy wsparcia, blokujemy je, żeby utrzymać obraz „tej dobrej, silnej, zaradnej”.

 

4. Niska samoocena i brak prawa do potrzeb

Jeżeli głęboko w środku czujesz: „nie zasługuję” to przyjmowanie staje się niemal niemożliwe. Nie dlatego, że nie chcesz, ale dlatego, że każda forma wsparcia uruchamia dysonans:

• „Dlaczego ktoś miałby to zrobić dla mnie?”

• „Nie jestem aż tak ważna.”

 

5. Brak umiejętności przyjmowania wsparcia

To bardzo ważny punkt. Wiele osób nigdy nie nauczyło się jak przyjmować:

• jak powiedzieć „dziękuję” bez tłumaczenia się

• jak pozwolić drugiej stronie coś zrobić

• jak być w roli odbiorcy, a nie opiekuna

Jeśli całe życie pełniłaś rolę: tej odpowiedzialnej, tej silnej, tej „ogarniętej”, rodzinnego terapeuty albo dziecka-opiekuna to przyjmowanie wsparcia może być… obce. Po prostu nie mieści się w Twojej tożsamości. 

 

Dlatego najpierw zamiast pytać: „dlaczego daję za dużo?” ważniejsze jest pytanie: „dlaczego tak trudno mi brać?”

Bo nadmierne dawanie jest często: strategią przetrwania, sposobem regulacji lęku, mechanizmem budowania wartości czy utrwalonym schematem relacyjnym.

Nie zaczęło się dziś. Zaczęło się wtedy, kiedy nauczyłaś się, że relacja to miejsce, w którym trzeba zasłużyć na miłość.

 

  

Jak wygląda zdrowa równowaga?

Zdrowa równowaga między dawaniem a przyjmowaniem nie polega na idealnym 50/50. Relacje - zarówno z innymi, jak i ze sobą - są dynamiczne. Są momenty, w których więcej dajemy, bo ktoś obok nas tego potrzebuje. I są takie, w których to my jesteśmy słabsi, zmęczeni, rozproszeni i wtedy naturalnie powinniśmy móc przyjąć więcej.

Równowaga pojawia się wtedy, kiedy przepływ jest możliwy. Kiedy jest miejsce na obie role. Zdrowa równowaga to stan, w którym pomoc staje się wymianą, a nie walutą.

W relacjach, w których ta równowaga istnieje, dzieje się coś bardzo ważnego neurobiologicznie: obie strony doświadczają bliskości i więzi.

Kiedy ktoś daje - aktywuje w nim się system nagrody związany z poczuciem wartości i sprawczości. Kiedy ktoś przyjmuje - aktywuje się układ bezpieczeństwa i ukojenia. 

Jeśli nie przyjmujesz, odcinasz drugiej osobie możliwość doświadczenia siebie jako kogoś ważnego i potrzebnego. I jednocześnie pozbawiasz siebie doświadczenia bycia wartą troski. 

Równowaga nie oznacza „nie chcę obciążać innych”, lecz: „ufam, że nasza więź jest wystarczająco stabilna, abyśmy oboje mogli być czasem w roli dającego a czasem w roli przyjmującego”.

 

  

Jak uczyć się przyjmować?

Uczenie się przyjmowania nie jest prostą umiejętnością, którą można „wyćwiczyć” jak nowy nawyk.
To proces, który dotyka naszych najgłębszych przekonań o sobie:

• „czy zasługuję?”

• „czy mogę być dla kogoś ciężarem?”

• „czy moja wartość zależy od tego, co daję?” 

Dlatego pierwszym krokiem nie jest przyjęcie pomocy… ale zauważenie oporu.

Ten moment, kiedy ktoś mówi: „Mogę Ci w tym pomóc?” a w ciele pojawia się:

• spięcie

• automatyczne „nie, poradzę sobie”

• poczucie winy

• myśl „nie wypada”

• chęć szybkiej zmiany tematu.

 

To właśnie tam zaczyna się praca. 

 

Czego wymaga przyjmowanie? 

1. Budowania tolerancji na bycie widzianą

Dla wielu osób proszenie czy przyjmowanie oznacza odsłonięcie się. Pokazanie, że nie są idealne, samowystarczalne, zawsze silne. To akt ogromnej odwagi.

 

→ Mini praktyka: „Zauważ swoje ciało”

Kiedy ktoś oferuje Ci uwagę lub pomoc, zamiast od razu reagować słowami, zamknij oczy na 3 sekundy i zauważ, co dzieje się w ciele.

• Gdzie pojawia się napięcie?

• Gdzie jest lekkość?

• Czy możesz pozwolić sobie na odczuwanie przyjemności z tej chwili?

Celem jest świadome doświadczanie bycia widzianą, nie tylko mentalne zaakceptowanie gestu.

 

2. Korektywnych doświadczeń

Każde małe przyjęcie wsparcia (gestu, komplementu, pomocy) może powoli nadpisywać stare schematy: „muszę zasłużyć”, „radzenie sobie to moja wartość”, „potrzeby innych są ważniejsze”, ale tylko wtedy, jeśli je zauważymy i świadomie przeżyjemy.

 

→ Mini praktyka: „Zapisz jedno przyjęcie”

Wieczorem odpowiedz sobie na jedno pytanie: Co dziś przyjęłam od kogoś? Może to być:

• czas

• uwagę

• wysłuchanie

• pomoc

• komplement

• gest troski

Zapisz to. Nazwanie i uświadomienie sprawia, że mózg wzmacnia ścieżkę: „mogę przyjmować i to jest bezpieczne”. 

 

3. Przyjęcia, że bliskość jest dwukierunkowa

Jeśli ja zawsze jestem tą wspierającą, to nie tworzę relacji, tylko system opieki. Przyjmowanie pozwala doświadczyć: „jestem dla Ciebie ważna nie dlatego, że coś robię, ale dlatego, że jestem”.

 

→ Mini praktyka: „Odwrócony gest”

Wybierz jedną relację, w której zazwyczaj wspierasz drugą osobę. Dziś pozwól, aby ktoś zrobił coś dla Ciebie - i nie równoważ tego natychmiast gestem w zamian. Zamiast od razu dawać, przyjmij. Zauważ swoje myśli, emocje i reakcje ciała. To ćwiczenie uczy doświadczania więzi bez „warunku dawania”.

 

4. Mikrokroków

To może być: przyjęcie komplementu bez „ale”, powiedzenie „dziękuję, to dla mnie ważne”, pozwolenie komuś zapłacić za kawę czy powiedzenie partnerowi „możesz mnie dziś przytulić?”.

Nie po to, żeby „ćwiczyć”, ale po to, żeby poczuć: „jest miejsce na moje potrzeby”.

 

→ Mini praktyka: „Codzienna akceptacja”

Przez jeden dzień obserwuj wszystkie sytuacje, w których ktoś chce Ci coś zaoferować: komplement, drobny gest, pomoc. Za każdym razem, kiedy poczujesz opór, pomyśl w myślach: „Mogę to przyjąć. To nie czyni mnie słabszą ani zależną.”

  

Co jest najważniejsze w całym tym procesie?

Świadomość, że przyjmowanie nie jest egoizmem. Jest otwarciem drzwi do wzajemności. To dzięki niemu relacje stają się głębsze, bardziej autentyczne i mniej oparte na obowiązku a bardziej na wyborze. 

 

 

Refleksja na mecie

Następnym razem, kiedy poczujesz opór przed przyjęciem pomocy, gestu, komplementu czy uwagi, zatrzymaj się na chwilę i przypomnij sobie: przyjmowanie nie jest słabością, jest aktem odwagi. To pozwala Ci doświadczać relacji w pełni, z równowagą i wzajemnością.

Pomyśl o tym, że w każdej więzi możesz być zarówno dającą, jak i przyjmującą stroną. Każdy drobny krok, każda chwila, w której świadomie pozwalasz sobie przyjąć, wzmacnia poczucie bezpieczeństwa, bliskości i własnej wartości. 

Zadaj sobie pytanie: „Czy potrafię dziś przyjąć to, co inni chcą mi dać i pozwolić sobie na bycie w pełni widzianą?”

Niech to pytanie towarzyszy Ci w codziennych sytuacjach, w drobnych gestach, które tworzą zdrową równowagę między dawaniem a przyjmowaniem. Każdy mały krok w tym kierunku jest krokiem w stronę pełniejszych, bardziej autentycznych relacji - zarówno z innymi, jak i ze sobą samą.

 

 

Jeśli masz ochotę być na bieżąco z tym, co robię, obserwuj mnie na Instagramie @sfera_zycia.

Inne odcinku mojego podcastu na tematy związane z psychologią, rozwojem i relacjami znajdziesz na Spotify, YouTube i ApplePodcasts. 

 

Bibliografia:

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. New York: Basic Books.

• Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

• Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being. American Psychologist, 55(1), 68–78.

• Feeney, B. C., & Collins, N. L. (2015). A New Look at Social Support: A Theoretical Perspective on Thriving through Relationships. Personality and Social Psychology Review, 19(2), 113–147.

• Carter, C. S., & Porges, S. W. (2013). The Biology of Love: A New Look at Attachment and Bonding. Psychiatric Annals, 43(9), 389–395.

• Neff, K. D. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. New York: William Morrow.

• Linehan, M. M. (2015). DBT Skills Training Manual (2nd ed.). New York: Guilford Press.